ماه محرم، صرفاً آغاز یک تقویم مذهبی نیست؛ بلکه آغاز روایتی ماندگار از حقیقت خواهی، عدالتطلبی، آزادگی و کرامت انسانی است. نهضت عاشورا که در دهم محرم سال شصت و یک هجری قمری در سرزمین کربلا به اوج رسید، تنها یک واقعه تاریخی یا مناسبت مذهبی نیست، بلکه مکتبی تمدنساز و حامل ارزشهایی است که مرزهای جغرافیا، مذهب، قومیت و حتی باورهای دینی را درنوردیده و وجدان بشریت را مخاطب قرار داده است. امام حسین(ع) با جمله ماندگار” ا نما خرجت لطلب الاصلاح فی امت جدی، اُرید ان امر بالمعروف و انهی عن المنکر” فلسفه قیام خویش را اصلاح جامعه، احیای امر به معروف و نهی از منکر، مقابله با ظلم و پاسداشت کرامت انسان معرفی کردهاند، پیامی که امروز نیز برای جهان معاصر، بیش از هرزمان دیگری الهام بخش و راهگشاست.
در ایران، این پیام بلند الهی قرنها در قالب آیینهای عاشورایی، سنتهای سوگواری، هنرهای آیینی، تعزیه، نخلگردانی، علمبندان، سینهزنی، زنجیرزنی، شبیه خوانی، پردهخوانی، حمل نمادهای عاشورایی، اطعام و نذر و دهها آیین بومی دیگر تجلی یافته است. هر استان و هر منطقه از کشور، متناسب با پیشینه تاریخی و فرهنگ بومی خود،بخشی از این میراث ارزشمند را حفظ کرده و بسیاری از این آیینها امروز در فهرست میراث فرهنگی ناملموس ایران به ثبت رسیدهاند. این تنوع، ایران را به یکی از غنیترین سرزمینهای جهان در حوزه میراث معنوی عاشورا تبدیل کرده است.
گردشگری مذهبی در جهان امروز، تنها به زیارت اماکن مقدس محدود نمیشود، بلکه “گردشگری آیینها و مناسک “به یکی از شاخه های مهم گردشگری فرهنگی و معنوی تبدیل شده است. میلیون ها گردشگر در نقاط مختلف جهان برای مشاهده، تجربه و درک آیین های مذهبی سفر می کنند، زیرا این آیین ها حامل هویت، تاریخ، فرهنگ و جهان بینی ملت ها هستند. از این منظر، آیین های عاشورایی ایران ظرفیتی کم نظیر برای توسعه گردشگری مذهبی و فرهنگی به شمار می آیند،ظرفیتی که لازمه و ضرورت معرفی، مدیریت و بهره برداری شایسته را دارند.
نکته ای که باید مورد توجه سیاستگذاران گردشگری قرار گیرد، آن است که جذابیت آیین های محرم صرفا در جلوه های ظاهری و شیوه مراسم نیست، بلکه در پیام عمیق انسانی آن نهفته است. عاشورا مدرسه آزادگی است، مدرسه ای که انسان را به دفاع از حق، مبارزه با ظلم، مسئولیت پذیری اجتماعی، ایثار، وفاداری و کرامت انسانی فرا می خواند. همین جهانشمول بودن پیام عاشورا سبب شده است که بسیاری از اندیشمندان، نویسندگان و آزادیخواهان جهان، فارغ از تعلقات دینی از نهضت امام حسین (ع)به عنوان الگویی برای مقاومت در برابر ستم یاد کنند.
از منظر گردشگری، این ویژگی فرصت ارزشمندی برای توسعه “گردشگری معنوی” و “گردشگری تجربه محور” فراهم میآورد. گردشگر امروز، تنها به دنبال بازدید از یک مکان نیست، او میخواهد فرهنگ را لمس کند، در آیینها مشارکت داشته باشد، روایتها را بشنود و معنای نهفته در سنتها را درک کند. آیینهای عاشورایی ایران دقیقاً چنین ظرفیتی را در اختیار دارند. حضور در مراسم نخل گردانی، تعزیه، آیینهای سنتی عزاداری، نذرهای مردمی و جلوههای همبستگی اجتماعی تجربهای فراتر از یک سفر معمولی برای گردشگران داخلی و خارجی ایجاد میکند. در کنار این ظرفیت فرهنگی، آیینهای عاشورایی نقش مهمی در توسعه اقتصادی جوامع محلی نیز دارند. حضور زائران و گردشگران موجب رونق اقامتگاهها، صنایع دستی، غذاهای سنتی ،حمل و نقل، بازارهای محلی و خدمات فرهنگی میشود. از سوی دیگر، ثبت ملی آیینهای عاشورایی زمینهای برای حفاظت از میراث ناملموس، انتقال دانش بومی به نسلهای آینده و تقویت هویت فرهنگی مناطق مختلف کشور را فراهم کرده است.
با این حال، توسعه گردشگری عاشورایی نیازمند نگاهی علمی، فرهنگی و مسئولانه است. نخستین اصل، حفظ اصالت آیینها و جلوگیری از تجاریسازی افراطی آن هاست. آیین های محرم سرمایههای معنوی ملت ایران هستند و هرگونه برنامهریزی گردشگری باید با احترام کامل به باورهای دینی، شأن مراسم و مشارکت فعال هیتهای مذهبی، متولیان فرهنگی و جوامع محلی انجام شود. گردشگری در این حوزه باید خادم فرهنگ عاشورا باشد، نه جایگزین آن.
در این مسیر تدوین “اطلس ملی آیین های عاشورایی ایران”، طراحی مسیرهای گردشگری مذهبی مبتنی بر آئینهای محرم، مستندسازی دیجیتال میراث ناملموس، آموزش راهنمایان تخصصی گردشگری مذهبی، تولید محتواای چندزبانه، برگزاری رویدادهای علمی و فرهنگی بینالمللی و بهرهگیری از ظرفیتهای رسانههای نوین، میتوان جایگاه ایران را به عنوان یکی از مهمترین مقاصد گردشگری معنوی جهان تثبیت کند.
امروز عاشورا تنها متعلق به گذشته نیست، عاشورا سرمایه آینده نیز هست، این سرمایه عظیم فرهنگی و معنوی با برنامهریزی هوشمندانه، حفاظت علمی و معرفی شایسته میتوانند علاوه بر پاسداری از هویت دینی و علمی به پلی برای گفتگوی بین فرهنگی، دیپلماسی فرهنگی، تقویت همبستگی انسانی و توسعه پایدار گردشگری باشند.
محرم، روایت اشک و اندوه صرف نیست، روایت امید، آگاهی، مسئولیت، عزت و آزادگی است. پیام جاودانه امام حسین(ع) به همه انسانها، فارغ از دین، مذهب و ملیت، دعوت به زیستن باکرامت، ایستادگی در برابر ظلم و دفاع از حقیقت است. از این منظر، آیینهای عاشورایی ایران تنها میراث یک ملت نیستند، بلکه بخشی از میراث معنوی بشریت اند و حفظ، معرفی و انتقال آن ها به نسل های آینده، رسالتی فرهنگی، تاریخی و انسانی برای امروز و فردای ایران به شمار میرود.
دکتر مهران حسنی پژوهشگر و تحلیلگر سیاستهای توسعه گردشگری عضو انجمن متخصصان گردشگری ایران کارشناس ارشد گردشگری
محرم؛ روایت جاودان آزادگی و میراث زنده انسانیت؛ آیینهای عاشورایی، سرمایهای راهبردی برای گردشگری مذهبی و دیپلماسی فرهنگی ایران
اشتراک گذاری این مطلب در :
اخبار روز
